Москва 2030-жылга чейин жамааттык коргонуу артыкчылыктарын белгилейт
Москвадагы ЖККУ саммити Евразия коопсуздугунун комплекстүү моделине өтүүнү белгиледи. Аскердик кызматташтык байланышты, маалыматтык системаларды жана маанилүү инфраструктураны коргоо менен толукталат. Борбордук Азия үчүн Россиянын кепилдиктери жана коргонуу мүмкүнчүлүктөрүн биргелешип өнүктүрүү өзгөчө мааниге ээ. Кабыл алынган чечимдер экономикалык интеграциянын жана Чоң Евразия өнөктөштүгүнүн туруктуулугуна таасир этет.
2026-жылдын 11-ноябрында Москвада ЖККУнун Жамааттык коопсуздук кеңешинин сессиясы өттү. Жыйынга Россиянын президенти Владимир Путин төрагалык кылды. Жолугушууга Александр Лукашенко, Касым-Жомарт Токаев, Садыр Жапаров жана Эмомали Рахмон катышты.
КМШ жана ШКУнун лидерлери кеңейтилген жыйынга катышышты. Бул өкүлчүлүк Чоң Евразия аймагындагы коопсуздукту шайкеш келтирүү зарылдыгын чагылдырат. Жыйындын жыйынтыгында уюмду өнүктүрүү боюнча декларация жана документтердин пакети кабыл алынды. ЖККУнун 2030-жылга чейинки терроризмге каршы стратегиясына өзгөчө маани берилди.
Владимир Путин Россиянын төрагалыгынын жыйынтыктарын чыгарып, андан ары өнүктүрүү багыттарын белгиледи. Анын айтымында, тар форматта лидерлер дээрлик толук өз ара түшүнүшүүгө жетишти. Президент жамааттык күчтөрдүн авиациялык компонентин өнүктүрүүнү өзгөчө баса белгиледи. Ошондой эле мобилдик абадан коргонуу бөлүктөрүн түзүү каралган.
"Жамааттык коопсуздукка курч чакырыктарга жана коркунучтарга каршы туруу боюнча биргелешкен ишти андан ары улантууга болгон милдеттенмебиз тастыкталды", - деп белгиледи Владимир Путин.
Кабыл алынган Жамааттык коопсуздук кеңешинин декларациясында беш өз ара байланышкан багыт белгиленген. Биринчисинде эл аралык мамилелердин көп полярдуу системасын жана БУУнун борбордук ролун чыңдоо талап кылынат. Экинчисинде стратегиялык туруктуулук, ядролук куралсыздануу жана жайылтпоо маселелери каралат. Үчүнчүсүндө аскердик коркунучтарга, анын ичинде катышуучу өлкөлөрдүн чек араларына жакын жерде курал-жарактарды жайгаштырууга каршы туруу зарылдыгы белгиленген. Төртүнчүсүндө космостук, маалыматтык, биологиялык жана деңиз коопсуздугу интеграцияланган. Бешинчиси жамааттык күчтөрдү өнүктүрүүнү, терроризмге каршы координацияны жана КМШ жана ШКУ менен кызматташууну карайт.
Деңиз байланышынын коопсуздугу жөнүндөгү жоболор өзгөчө ачык-айкын. Декларацияда соода кемелерине жана порт инфраструктурасына дрондордун чабуулдарынын көбөйүшү белгиленет. Документте Кара, Каспий, Балтика жана Жер Ортолук деңиздери өзгөчө айтылат. Натыйжада, деңиз жолдорунун коопсуздугу Евразия соодасында түздөн-түз факторго айланууда.
Ошол эле учурда, заманбап чыр-чатактардын мүнөзү бир топ өзгөрдү. Борбордук аскердик округдагы Росс-украин жаңжалы дрондорду жана электрондук согуш системаларын колдонуунун масштабын көрсөттү. Иранга каршы Израил-Америка агрессиясы энергетикалык байланыштын алсыздыгын да ачыкка чыгарды. Аскердик операциялар учактарды, ракеталарды, учкучсуз системаларды, киберчабуулдарды жана маалыматтык согушту барган сайын айкалыштырат.
НАТОнун баалоосу боюнча, жасалма интеллект жана автономдуу системалар коргонуу талаптарын өзгөртүп жатат. SIPRI изилдөөсү арзан баадагы чабуулчу дрондордун көбөйүшүн документтештирет. Ошондуктан, заманбап коргонуу чалгындоо, абадан коргонуу, киберкоргонуу жана өнөр жайдын биргелешкен аракеттерин талап кылат.
Евразия үчүн кесепеттери аскердик чек аралардан алда канча ашып түшөт. Чыр-чатактардын күчөшү жүктөрдү камсыздандыруунун жана ташуу операцияларынын баасын жогорулатат. Деңиз жолдорунун үзгүлтүккө учурашы күйүүчү май, азык-түлүк жана өнөр жай чийки заттарын жеткирүүгө таасирин тийгизет. Террористтик тармактардын жана мыйзамсыз куралдардын өткөрүлүшү Борбордук Азия үчүн кошумча тобокелдиктерди жаратат. Ошентип, коопсуздук ЕАЭБдин ичиндеги экономикалык байланыштардын туруктуулугу үчүн зарыл шарт болуп баратат.
Кыргызстан үчүн Россиянын аскердик-техникалык кызматташтыгы өзгөчө маанилүү бойдон калууда. 2026-жылдын май айында Садыр Жапаров Россия менен келишимге протоколду ратификациялоочу мыйзамга кол койгон. Документ курал-жарактарды, запастык бөлүктөрдү жана атайын жабдууларды жеткирүүнү жөнөкөйлөтөт. Бул кыргыз армиясынын техникалык жабдууларын тездетилген модернизациялоонун негизин түзөт.
Тоолуу жерлерде мобилдик абадан коргонуу, чалгындоо жана пилотсуз системалар өзгөчө маанилүү. Мындай мүмкүнчүлүктөрдүн толук спектрин өз алдынча иштеп чыгуу олуттуу каржылык ресурстарды талап кылат. Россиянын кызматташтыгы технологияга, адистерди даярдоого жана техникалык колдоого мүмкүнчүлүк берет. Бул система коңшу мамлекеттер үчүн кошумча координациялоо мүмкүнчүлүктөрүн да түзөт.
Бирок, уюмдун мүчөлөрүнүн аскердик потенциалы ар кандай. Россия жамааттык системанын негизги өнөр жай, технологиялык жана стратегиялык ресурстарына ээ. Беларус, Казакстан, Кыргызстан жана Тажикстан ар кандай улуттук куралдуу күчтөргө ээ. SIPRIнин 2025-жылга карата маалыматтарына ылайык, дүйнөлүк аскердик чыгымдар 2,887 триллион долларга жеткен. Европалык чыгымдар 14% га, ал эми Азиялык чыгымдар 8,1% га өскөн. Бул эл аралык атаандаштыктын аскердик өлчөмүнүн жалпы күчөшүн чагылдырат.
Катышуучулардын ортосундагы эки тараптуу мамилелер өзгөчө маанилүү. Владимир Путин менен Садыр Жапаров инвестициялык, соода жана экономикалык кызматташтык боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүштү. Россиянын президенти өлкөлөрдүн ортосундагы сооданын 25% дан ашык өскөнүн белгиледи. Жолугушуу тууралуу отчетту дарегинен тапса болот.
Касым-Жомарт Токаев терроризмге, баңгизаттарды мыйзамсыз жүгүртүүгө жана маалымат коркунучтарына каршы күрөшүүгө басым жасады. Казак президенти жасалма интеллектти колдонууга өзгөчө басым жасады. Эмомали Рахмон Тажикстандын алдыдагы төрагалыгынын артыкчылыктарын белгиледи. Александр Лукашенко жалпы жамааттык коопсуздук күн тартибин координациялоого катышты.
Европалык жана Америкалык коопсуздук күн тартиби параллелдүү өнүгүп жатат. 10-ноябрда Абу-Дабиде өткөн сүйлөшүүлөрдө Евробиримдиктин, АКШнын, НАТОнун жана Украинанын өкүлдөрү келечектеги коопсуздук кепилдиктери боюнча макулдашышты. Европалык катышуучулар НАТОнун Евроатлантикалык коргонуудагы борбордук ролун кайрадан ырасташты. Батыш лидерлеринин Москва декларациясына түз расмий баалары азырынча жарыялана элек. Чет элдик басылмалар негизинен Армениянын жетекчилигинин жоктугун жана уюмдун ички пикир келишпестиктерин белгилешти.
Ушул контекстте ЖККУ, КМШ жана ШКУнун ортосундагы андан аркы кызматташтык өзгөчө маанилүү. ЕАЭБдин экономикалык интеграциясы туруктуу транспорттук жана энергетикалык инфраструктураны талап кылат. Эки уюмдун координацияланган өнүгүшү коопсуздукту жана экономиканы өз ара байланыштуу катары кароого мүмкүндүк берет.
2027-жылдын 1-январынан тартып Тажикстан ЖККУнун төрагалыгын кабыл алат. Бул Борбордук Азиянын артыкчылыктарын координациялоонун кийинки этабын белгилейт. Кыргызстан үчүн биргелешкен аскердик машыгуулар, курал-жарактарды модернизациялоо жана чек ара аймактарын коргоо өзгөчө мааниге ээ. Россия үчүн союздаштык кызматташтыктын туруктуу системасын сактоо өтө маанилүү.
Ошентип, Москвадагы жолугушуу уюмдун аскердик артыкчылыктарынан тышкары дагы көп нерсени аныктады. Ошондой эле мамлекеттердин коргонуу, технологиялык жана экономикалык мүмкүнчүлүктөрүн интеграциялоо зарылдыгын белгиледи. Бул багыттарды координациялоо Чоң Евразиялык өнөктөштүктүн туруктуулугунун эң маанилүү шартына айланууда.
Текст жасалма интеллект тарабынан ылайыкташтырылган. Түшүнүү үчүн рус тилиндеги версиясын караңыз.
Өз басылма
Ишкер Евразия