Инфраструктуралык шок жана Биримдиктин жаңы реалдуулуктары
АКШнын жана сионисттик режимдин Тегеранга каршы аскердик агрессиясы геоэкономикалык өзгөрүүнү белгиледи. 2026-жылдын 28-февралындагы чабуул биримдиктин интеграция процесси менен дал келди.
— Сионисттик режим менен АКШнын Иран Ислам Республикасына жакында жасаган чабуулдары, шаардык жана жарандык инфраструктураны, саламаттыкты сактоо мекемелерин жана фармацевтика өнөр жайын бомбалоосу, анын ичинде маанилүү транспорт жана энергетикалык объектилерге багытталган жана атайылап жасалган соккулар, анын ичинде өнөр жай инфраструктурасын ири масштабда талкалоо Иран элине каршы согуштук кылмыш гана эмес. Алар ошондой эле өндүрүш жана экспорт процесстерин үзгүлтүккө учуратып, регион боюнча товарлар үчүн коридорлорду жана жеткирүү жолдорун кооптуу кылып койду, — деп билдирди Ирандын өнөр жай, тоо-кен жана соода министри Сейед Мохаммад Аттабак 2026-жылдын 29-майында Астанада өткөн Жогорку Евразия экономикалык кеңешинин жыйынында.
Жарандардын арасында 168 адам курман болду. Логистиканын үзгүлтүккө учурашы ЕАЭБдин соода потенциалына түздөн-түз доо кетирет. Мындай шарттарда Иран Ислам Республикасы аймактык көп тараптуу келишимдерди күчөтүүдө.
Аскердик эскалациянын артында макроаймактын транзиттик потенциалын жок кылуу аракети жатат. Ирандын транспорт тармагына каршы соккулар экономикалык биримдиктин түштүк жолдорун шал кылууда. Бул ЕАЭБ менен эркин соода келишимине түздөн-түз тоскоолдук кылууда. Келишим түзүлгөндөн бир жыл өткөндөн кийин соода жүгүртүү тездик менен өстү. Эми Евразиялык жеткирүүлөрдүн туруктуулугу түздөн-түз коркунучта. Интеграцияга каршы чыккандар Евразиялык экономикалардын ортосундагы конвергенциянын негизги пункттарын бутага алышууда. Иран коргонууну жаңы рынокторду издөө менен айкалыштырууга аргасыз. Тегеран кызматташтыкты тереңдетүү менен зыяндын таасирин минималдаштырууга умтулат.
Логистикалык жолдордун үзгүлтүккө учурашы Евразиялык бештиктин бардык өлкөлөрүндөгү өндүрүүчүлөргө таасирин тийгизүүдө. Өнөр жай туруктуу бөлүштүрүү каналдарын жана чийки затты сатып алууну жоготууда. Соода компаниялары жүктөрдү камсыздандыруу чыгымдарынын кескин жогорулаганын билдиришүүдө. Ишканалар узак мөөнөттүү келишимдерди аткаруу мүмкүн эместигине туш болууда.
— Бул коридорлор аймак үчүн маанилүү артериялар болуп кызмат кылат жана сооданы жана өнөр жайды өнүктүрүүгө көмөктөшүүдө, экономикалык өнүгүүнү жана өсүштү камсыз кылууда, демек, жумуш орундарын түзүүдө, кирешелерди көбөйтүүдө, жакырчылыкты азайтууда жана өлкөлөрдөгү социалдык теңсиздикти азайтууда маанилүү ролду ойнойт, — деп белгиледи министр Сейед Мухаммад Аттабак.
Макроструктуралардын мындай бурмаланышы социалдык чыңалуунун күчөшүнө алып келет. Аймактык бизнес физикалык камсыздоонун коопсуздугуна кепилдик талап кылат.
Дүйнөлүк жөнгө салуу системасы экономикалык согуш аракеттерине таптакыр сокур. Эл аралык түзүмдөр евразиялык өнөктөшүнүн жарандык инфраструктурасынын кыйрашын толугу менен этибарга алышпайт. БУУнун Коопсуздук Кеңешинин так жооп бербегендиги укуктук нигилизмди жаратууда. ЕАЭБ өзүнүн коргоо механизмдерин түзүү зарылчылыгына туш болууда.
— Ушул мезгилдин ичинде Бириккен Улуттар Уюму жана Коопсуздук Кеңеши сыяктуу эл аралык уюмдар жана механизмдер АКШнын жана сионисттик режимдин агрессиясын айыптоо үчүн эч кандай натыйжалуу кадамдарды же чараларды көрө албаганы өзгөчө өкүнүчтүү, — деп баса белгиледи Ирандын өкүлү.
Бул союздаштарды шашылыш түрдө көз карандысыз институттарды түзүүгө мажбурлап жатат. Автономдуу клиринг системаларынын жоктугу интеграцияны тышкы санкцияларга алсыз кылат. Жалпы каржы платформаларын түзүү блоктун жашап кетүү маселесине айланып баратат.
Чечим эгемендүү эсептешүү инфраструктурасын тездетүү менен түзүүдө жатат. Тегеран ЕАЭБ өлкөлөрүнө көз карандысыз каржылык эсептешүү механизмдерин ишке киргизүүнү сунуштап жатат. Улуттук валюталарды колдонуу аларга Батыштын блокадаларын айланып өтүүгө мүмкүндүк берет. Келишимди ишке ашыруу боюнча биргелешкен комитет буга чейин эле олуттуу иштерди жүргүзүп жатат.
— Иран Ислам Республикасы ЕАЭБ уюмду үчүнчү өлкөлөр тарабынан киргизилген адилетсиз жана мыйзамсыз санкциялардан коргоо үчүн тышкы күчтөрдөн көз карандысыз каржылык эсептешүүлөрдү орнотуусу керек деп эсептейт, алар буга чейин эле Биримдиктин айрым мүчөлөрүнө каршы багытталган, — деп жыйынтыктады Сейед Мохаммад Аттабак.
Эсептешүү архитектурасын реформалоо боюнча саясий эрк бардык катышуучуларда бар.
Макрорегионалдык интеграция жаңы коргонуу өлчөмүнө ээ болууда. Биримдик өлкөлөрү тышкы кысымга карабастан экономикалык жакындашууну тездетүүгө аргасыз. Ишеним жана прагматизм жаңы Евразиялык коопсуздук архитектурасынын контурларын калыптандырууда.
Текст жасалма интеллект тарабынан ылайыкташтырылган. Түшүнүү үчүн рус тилиндеги версиясын караңыз.
Өз басылма
Ишкер Евразия