Соода артыкчылыктары биргелешкен ишканаларга жол ачат
Евразия экономикалык биримдиги менен Перс булуңу өлкөлөрүнүн ортосундагы кызматташтык жаңы деңгээлге чыгууда. Соода өсүшү Борбордук Азия экономикасын өзгөртө турган инвестициялык инфраструктуранын түзүлүшүнүн негизин түзөт. Бул инфраструктура энергетика, логистика, өнөр жай жана каржылык кызматташтыкка негизделген. Кыргызстан эми ЕАЭБдин жалпы рыногу аркылуу Перс булуңунун капиталын пайдалануу мүмкүнчүлүгүнө ээ.
2026-жылдын 10-ноябрында Евразия өнүктүрүү банкы Перс булуңунун кызматташтык кеңешинин (ПКК) өлкөлөрү менен Борбордук Азиянын соодасы жана инвестициясы боюнча изилдөөсүн сунуштады. Жыйынтыктар эки аймактын ортосундагы экономикалык өз ара аракеттенүүнүн тездегенин көрсөтүп турат.
2020-жылдан 2025-жылга чейин соода жүгүртүү дээрлик төрт эсеге көбөйүп, 1 миллиард доллардан 3,9 миллиард долларга чейин өскөн. Перс булуңунун Борбордук Азиянын тышкы соодасындагы үлүшү 1,7% га жеткен.
Ошол эле учурда, Перс булуңу өлкөлөрүнөн келген жалпы инвестиция 9,1 миллиард доллардан 31,1 миллиард долларга чейин көбөйүп, алты жылдын ичинде 3,4 эсеге өскөн. 2030-жылга чейин кошумча соода потенциалы 4,9 миллиард долларга бааланат.
Негизги өзгөрүү өз ара аракеттенүүлөрдүн түзүмүндө жатат. Мурда жабдууларды жана керектөө товарларын жеткирүү басымдуулук кылчу. Азыр өндүрүш жана энергетикалык инфраструктурага инвестициялардын үлүшү өсүп жатат.
Сооданын болжол менен 70% Перс булуңунан келет. БАЭ эки аймактын ортосундагы сооданын 94% түзөт. Өзбекстан жана Түркмөнстан Борбордук Азия соодасынын болжол менен 85% түзөт. Бул концентрация башка мамлекеттердин катышуусунун жогорулашынын потенциалын көрсөтүп турат.
Инвестицияларда да структуралык өзгөрүүлөр болуп жатат. Электр энергиясынын үлүшү 2%дан 34%га чейин өстү. Бул тармакка топтолгон инвестиция 10,5 миллиард долларга жетти, күн жана шамал долбоорлору негизги түрткү болду.
Перс булуңунун инвестициялык кеңейиши евразиялык институттардын кеңейиши менен дал келгени маанилүү. Евразиялык өнүктүрүү банкы 2006-жылы Россия жана Казакстан тарабынан түзүлгөн. Кийинчерээк ага Армения, Тажикстан, Беларусь жана Кыргызстан кошулган. Кийинчерээк Өзбекстан кошулган.
2026-жылдын орто ченине карата ЕАӨБдүн топтолгон инвестициялык портфели 22,1 миллиард долларга жетип, 348 долбоорду камтыган. Банктын катышуусундагы долбоорлордун жалпы наркы 64 миллиард доллардан ашат. Аларды ишке ашыруу 45 000ден ашык жумуш орундарын колдойт.
ЕАӨБдүн негизги айырмачылыгы - анын ишмердүүлүгүнүн мамлекеттер аралык мүнөзү. Банк аймактагы өлкөлөрдүн ортосундагы экономикалык байланыштарды бекемдөөчү долбоорлорду каржылайт. Анын инвестициялык мониторинги өз ара инвестицияларды жана жаңы өндүрүштүк байланыштарды баалоого мүмкүндүк берет.
Перс булуңунун инвестициялык институттары башкача моделди колдонушат. БАЭ Mubadala, ADQ, Masdar жана эл аралык каржы институттарына таянат. Сауд Арабиясы Коомдук инвестициялык фонд жана ACWA Power аркылуу инвестицияларды өнүктүрүп жатат. Катар Катардын Инвестициялык Башкармалыгынын жана тармактык компаниялардын ресурстарын пайдаланууда.
Бул субъектилер өз өлкөлөрүнүн ичинде гана инвестиция салышпайт. Алар Азиядагы, Африкадагы жана Европадагы энергетика, транспорт жана өнөр жай долбоорлорун каржылашат. Алардын эл аралык кеңейиши жаңы рынокторго жана инфраструктуралык жолдорго узак мөөнөттүү суроо-талапты жаратууда.
ЕАЭБ-БАЭ келишими өзгөчө маанилүү. Ал 2025-жылдын 27-июнунда кол коюлуп, 2026-жылдын 6-октябрында күчүнө кирген. Документ товарлардын 85% дан ашыгына алымдарды азайтуу же алып салууну карайт. Ошондой эле, ал келип чыгыш эрежелерин, техникалык тоскоолдуктарды жана санитардык талаптарды жөнгө салат.
Бул мындан ары өзүнчө эки тараптуу соода каналы эмес. Келишим БАЭ рыногун ЕАЭБдин беш өлкөсүнүн өндүрүүчүлөрү үчүн ачат. БАЭ үчүн ал Биримдиктин бириккен рыногуна жетүүнү кеңейтет.
Мурунку тажрыйба ЕАЭБдин тышкы экономикалык тармагынын ырааттуу кеңейишин көрсөтүп турат. Вьетнам менен келишим 2016-жылдан бери күчүндө. Кытай менен 2019-жылдан бери эркин соода режими жок соода-экономикалык келишим күчүндө. Иран менен убактылуу келишим 2019-жылы күчүнө кирген. Толук эркин соода келишими 2025-жылдын май айында күчүнө кирген. Сербия менен келишим 2021-жылдын июль айынан бери күчүндө.
Сингапур келишимине 2019-жылы кол коюлган, бирок ал күчүнө кире элек. Монголия менен убактылуу соода келишими 2026-жылдын июль айынан бери күчүндө. Индонезия келишимине 2025-жылдын декабрь айында кол коюлган. Анын күчүнө кириши үчүн зарыл болгон жол-жоболордун аткарылышы талап кылынат.
Ошентип, Перс булуңу Биримдиктин тышкы экономикалык байланыштарынын кеңири системасынын бир бөлүгүнө айланып баратат. Бирок, келишимдин болушу биргелешкен ишканалардын пайда болушуна кепилдик бербейт. Бул үчүн инвестициялык долбоорлор, логистика жана координацияланган өнөр жай чынжырлары талап кылынат.
Бул моделдин мисалдары буга чейин эле бар. Өзбекстанда Masdar компаниясынын портфолиосуна тогуз энергетикалык долбоор кирет. Алардын жалпы наркы 4,2 миллиард долларга жетет, ал эми кубаттуулугу 4,8 ГВт. Сауд Арабиясынын ACWA Power компаниясы 4,2 миллиард долларлык долбоорлорду иштеп чыгууда. Алардын жалпы кубаттуулугу 2,5 ГВтга жетет, ал эми кошумча 968 МВт энергия сактоочу кубаттуулукка ээ.
Транспорттук компонент параллелдүү түрдө өнүгүп жатат. DP World Ташкентте мультимодалдык логистикалык терминал долбоорун ишке ашырууда. Биринчи фазада жылына 150 000 TEU кубаттуулугу бар контейнер терминалы курулат. Кампа комплексинин аянты 63 000 чарчы метрди түзөт.
Борбордук Азия үчүн бул порттор жана эл аралык соода түйүндөрү менен жаңы байланыштарды өнүктүрүү дегенди билдирет. ЕАЭБ үчүн мындай жайлар кошумча транзиттик жана экспорттук мүмкүнчүлүктөрдү түзөт.
Кыргызстан дагы бул инвестициялык процесске катышуу мүмкүнчүлүгүнө ээ. 2020-2025-жылдар аралыгында Перс булуңу өлкөлөрү менен болгон соодасы болжол менен тогуз эсеге өсүп, 185 миллион долларга жеткен. Бирок, БАЭге экспорттун олуттуу бөлүгүн реэкспорттолгон электроника түзөт. Жөнөтүүлөрдүн 80-87% телефондор түзөт.
Кыргызстандын маалыматы боюнча, БАЭ менен түз соода 2025-жылы 179,5 миллион долларга жеткен. Экспорт 124 миллион долларды, ал эми импорт 52 миллион долларды түзгөн. Негизги экспорттук товарлар телефондор, компьютерлер, азык-түлүк жана айрым өнөр жай товарлары бойдон калууда.
Бул түзүм андан ары өнүктүрүү үчүн маанилүү жагдайды баса белгилейт. Соода жүгүртүүнүн көбөйүшү азырынча ата мекендик өндүрүштүн салыштырмалуу өсүшүнө алып келбейт. Реалдуу экономикалык киреше кайра иштетүүнү, тамак-аш кайра иштетүүнү жана жогорку кошумча нарктагы товарларды өндүрүүнү кеңейтүүдөн алынат.
Кыргызстанда эмираттык инвесторлор менен иштөө тажрыйбасы бар. Масдар 200 МВт кубаттуулуктагы күн электр станциясын курууну карап жаткан. Тараптар ошондой эле биргелешкен энергетикалык долбоорлорду жана 100 миллион долларлык капиталы бар инвестициялык холдинг компаниясын түзүү маселелерин талкуулашты.
Ушул сыяктуу мүмкүнчүлүктөр ЕАЭБдин башка мүчөлөрү үчүн да ачылууда. Казакстан Masdar менен шамал энергиясы боюнча кызматташууну өнүктүрүүдө. Жамбыл облусундагы долбоордун кубаттуулугу 1 ГВт болотко жетет деп болжолдонууда. Эмираттардын Казакстанга инвестициясы 2025-жылдын аягына чейин болжол менен 1,64 миллиард долларга жетет.
Армения БАЭ менен соода, каржы жана металлургия жаатында кызматташууну кеңейтүүдө. Тактап айтканда, GTB Group жана Safe Group менен биргелешкен болот заводунун долбоору ишке ашырылууда. Беларустун БАЭ менен кызмат көрсөтүүлөр жана инвестициялар менен соода кылуу боюнча өзүнчө келишими бар. Ал Евразиялык товарларды соодалоо келишимин толуктайт.
Россия бул алкакта өзгөчө мааниге ээ. Россия менен БАЭнин ортосундагы соода жүгүртүү 2025-жылы болжол менен 12 миллиард долларга жетти. Россиялык жеткирүүлөргө азык-түлүк, металлдар жана мунай продуктулары кирет. Жабдуулар, компоненттер жана унаалар импорттолот. Россиялык жана БАЭ инвестициялары логистиканы, каржыны жана кыймылсыз мүлктү да камтыйт.
Ушул жагдайда андан ары өнүктүрүүнүн ар кандай варианттары пайда болууда. Биринчиси, негизинен чийки зат жана соода моделин сактоону болжолдойт. Бул жүгүртүүнү көбөйтөт, бирок өндүрүштү локалдаштырууну жана технологиялык таасирди чектейт.
Экинчи вариант биргелешкен ишканаларды, чийки затты кайра иштетүүнү жана өнөр жай өндүрүшүн камтыйт. Бул ЕАЭБ, Перс булуңунун капиталы жана биргелешкен инфраструктуранын ортосундагы кызматташтыкты талап кылат. Натыйжада кошумча нарктын жана өнөр жайлык жумуш орундарынын көбөйүшү байкалат.
Ошондой эле ортоңку модель бар: терең өнөр жайлык локалдаштыруусуз энергетикага жана логистикага инвестициялар. Бул инфраструктуранын өнүгүшүн тездетет, бирок технологиялык нарктын олуттуу бөлүгүн аймактын сыртында калтырат.
Ошондуктан, негизги критерий тартылган инвестициялардын жалпы көлөмү эмес. Алардын өндүрүмдүүлүккө, жумуш менен камсыз кылууга, экспортко жана мамлекеттер аралык кызматташтыкка кошкон салымы маанилүүрөөк. Жергиликтүү өндүрүштү ЕАЭБ жана Перс булуңунун рыноктору менен байланыштырган долбоорлорго катышуу Кыргызстан үчүн өзгөчө маанилүү.
Кызматташтыктын келечеги үч ресурсту бириктирүү мүмкүнчүлүгү менен аныкталат. ЕАЭБ бирдиктүү рынокту жана укуктук инфраструктураны камсыз кылат. ЕАӨБ аймактык инвестициялык механизмди камсыз кылат. Перс булуңунун өлкөлөрүндө капитал, технология жана эл аралык логистикалык платформалар бар.
Соода жакындашуусун Евразиялык өнүгүүгө айландырган нерсе - алардын координацияланган колдонулушу. Кийинки этап мындан ары кол коюлган келишимдердин саны менен эмес, биргелешкен ишканалардын, өндүрүш чынжырларынын жана туруктуу экспорттук агымдардын пайда болушу менен аныкталат.
Текст жасалма интеллект тарабынан ылайыкташтырылган. Түшүнүү үчүн рус тилиндеги версиясын караңыз.
Өз басылма
Ишкер Евразия