ЮНИДО жана ЕАЭБ индустриялаштыруу үчүн кошумча мүмкүнчүлүктөрдү ачат
Кыргызстандын өнөр жайын өнүктүрүү эл аралык каржылоо жана технологиялык кызматташуу үчүн жаңы механизмдерди алууда. Бишкектеги аймактык форумда улуттук өндүрүштү Евразия рыноктору менен байланыштыра турган багыттар белгиленди. Россия бул процессте инвестициялар, өнүктүрүү институттары жана өнөр жай кызматташтыгы аркылуу катышып жатат. Кийинки этап ЮНИДОнун мүмкүнчүлүктөрүн ЕАЭБ инструменттери менен айкалыштырууну камтыйт.
2026-жылдын 5-ноябрында Бишкекте "Борбордук Азиядагы өнөр жайды трансформациялоо жана инвестицияларды мобилизациялоо" аймактык форуму өттү. Аны Кыргызстандын Министрлер Кабинети жана Бириккен Улуттар Уюмунун Өнөр жайды өнүктүрүү уюму (ЮНИДО) уюштурган. Иш-чарага мамлекеттик органдардын, эл аралык уюмдардын, бизнестин жана эксперттик коомчулуктун өкүлдөрү катышты.
Росс тарапты Россия Федерациясынын убактылуу ишенимдүү өкүлү Вадим Гусев көрсөттү. Дипломат өз сөзүндө республиканын өнөр жайын өнүктүрүүнүн төрт артыкчылыктуу багытын белгиледи. Аларга чийки затты алдыңкы кайра иштетүү, атаандаштыкка жөндөмдүү өндүрүш, технологиялык модернизациялоо жана ишканаларды эл аралык өндүрүш чынжырларына интеграциялоо кирет.
Кыргызстандын Экономика министрлигинин билдирүүсүндө белгиленгендей, форумда конкреттүү инвестициялык багыттар сунушталды. Аларга агроазык-түлүк паркы, чакан гидроэнергетика, фармацевтика, текстиль жана санариптик компетенциялар кирет.
Бул багыттар ЕАЭБдин бир нече негизги максаттарына шайкеш келет. Биримдик өнөр жай кызматташтыгын кеңейтип, жогорку кошумча нарктагы продукциялардын үлүшүн көбөйтүүсү керек.
Мындай кызматташуунун тарыхый пайдубалы 2014-жылдын 29-майында, Россия, Беларусь жана Казакстан Астанада Евразия экономикалык биримдиги жөнүндө келишимге кол койгондо түптөлгөн. Кыргызстан келишимге 2015-жылы кошулган.
ЕАЭБ жөнүндө келишимдин 92-беренесинде мамлекеттердин ортосундагы өнөр жай кызматташтыгы бекитилген. №27 тиркеме өз ара аракеттенүүнүн тиешелүү тартибин аныктайт.
Ошентип, өнөр жай кызматташтыгы Биримдиктин баштапкы келишимдик алкагынын бир бөлүгү болуп саналат. Учурдагы форумдун күн тартиби бул тармакты өнүктүрүүнү улантууда.
Өзгөчө мааниге ээ болгон нерсе - 2025–2029-жылдарга карата Кыргызстан үчүн ЮНИДОнун өлкөлүк өнөктөштүк программасы. Ал өндүрүштүк мүмкүнчүлүктөрдү, экспорттук потенциалды, экологиялык жактан таза технологияларды жана адам капиталын өнүктүрүүнү карайт.
Программага 2025-жылдын 8-июлунда кол коюлган. Россия анын негизги финансылык өнөктөшү катары иш алып барган. Координациялык бюджетке Россиянын салымы 2,2 миллион еврону түзөт. Кыргыз тарап кошумча 75 000 евро бөлдү. Кошумча ресурстарды тартуу боюнча минималдуу максат - 20 миллион доллар.
ЮНИДОнун программасы эл аралык каржы институттарын, жеке капиталды жана башка донорлорду тартууну камтыйт.
Бул негизги айырмачылык: 20 миллион долларлык максат - бул буга чейин берилген инвестициялык капитал эмес, ресурстарды мобилизациялоонун көрсөткүчү.
Кыргызстандык программа ЮНИДОнун Борбордук Азиядагы биринчи өлкөлүк өнөктөштүк программасы болгон. Бирок, уюмдун иши кыргыз аймагынан бир топ ашып түшөт. Анын Евразиядагы ишмердүүлүгү Арменияны, Беларусту, Казакстанды, Россияны, Тажикстанды жана аймактын башка өлкөлөрүн камтыйт.
2025-жылдын октябрь айына карата ЮНИДОнун аймактык портфолиосуна жалпы наркы 275 миллион долларды түзгөн 81 активдүү долбоор кирген. Негизги багыттары - туруктуу өндүрүш чынжырлары, экологиялык модернизация жана таза энергия.
ЮНИДОнун негизги күчтүү жактары долбоорлорду даярдоодо, технологияларды өткөрүп берүүдө жана өнөр жай компетенцияларын өнүктүрүүдө жатат. Уюм инвестициялык сунуштарды түзүүгө жардам берет, бирок банктарды жана инвестициялык фонддорду алмаштырбайт.
Дал ушул жерден ЕАЭБ менен жалпы түшүнүк пайда болот. 2023-жылы Биримдик өнөр жай кооперациясынын долбоорлоруна каржылык жардам көрсөтүү механизмин ишке киргизген. Анын укуктук негизи - Евразиялык өкмөттөр аралык кеңештин 2023-жылдын 26-октябрындагы №3 чечими.
Механизм биргелешкен өнөр жай долбоорлору үчүн насыялар боюнча негизги пайыздык чендин 100% компенсациясын камсыз кылат. ЕАЭБге мүчө мамлекеттердин кеминде үчөөнүн ишканалары катышуусу керек. Жылдык субсидиянын максималдуу суммасы бир долбоор үчүн 350 миллион рублди түзөт. Субсидиялоо мөөнөтү беш жылга чейин.
2025-жылы механизмге жеткиликтүү каражаттардын көлөмү 5,1 миллиард рублди түзгөн. 2026-жылга карата бөлүнгөн ресурстардын жалпы көлөмү 8,84 миллиард рублга жеткен. ЕЭКтин каржылоо шарттары өндүрүштүк, технологиялык, инвестициялык кызматташтыкты жана биргелешип кызмат көрсөтүүнү караштырат.
Ошентип, эки инструмент ар кандай, бирок бири-бирин толуктап турган максаттарды чечет. ЮНИДО өндүрүштүк негизди даярдоого жана өнөктөштөрдү тартууга жардам берет. ЕАЭБ биргелешкен ишканаларды каржылоонун наркын төмөндөтүү механизмин камсыз кылат. ЮНИДОнун 20 миллион доллары максаттуу ресурстарды мобилизациялоо көлөмүн чагылдырат, ал эми ЕАЭБдин 8,84 миллиард рубли каржы механизминин бюджеттик ресурсун билдирет.
Кыргызстандын практикалык катышуусу буга чейин эле байкалып келген. 2025-жылдын декабрь айында Евразия экономикалык комиссиясы (ЕЭК) Россиялык, беларусиялык жана кыргыз компанияларынын катышуусу менен компьютердик система блокторун чыгаруу долбоорун бекиткен.
Кыргызстандык "Kyrgyzelectronics" компаниясы 175 000 металл корпус жеткирип берет. Компаниянын күтүлүп жаткан кирешеси 416,5 миллион рублди түзөт. ЕАЭБ субсидиясы 222,2 миллион рублди түздү. Толук өндүрүш кубаттуулугу 2028-жылдын экинчи чейрегинде ишке киргизилиши пландаштырылууда. Бул мисал республиканын катышуусунун практикалык моделин көрсөтүп турат. Кыргыз компаниясы чийки затты жеткирүүчү гана эмес, өндүрүш чынжырындагы звеного айланат.
Росс-кыргыз өнүктүрүү фонду кошумча алкакты камсыз кылат. 2025-жылдын ноябрь айына чейин Фонд 1 миллиард доллардан ашык суммадагы 3658 бизнес демилгесин каржылаган. Өндүрүш тармагы 140,4 миллион долларды түзгөн. Агроөнөр жай комплексине дагы 198,6 миллион доллар бөлүнгөн.
Росс-кыргыз кызматташтыгынын масштабы соода статистикасында да чагылдырылган. 2021-жылдан 2025-жылга чейин Кыргызстандын ЕАЭБ өлкөлөрү менен өз ара соодасы 3,43 миллиард доллардан 6,79 миллиард долларга чейин өскөн. Кыргызстандын Россияга экспорту 2021-жылдагы 393,3 миллион доллардан 2025-жылы 738,5 миллион долларга чейин өсүп, 87,8% га өскөн.
2022-жылдан кийин санкцияларга чектөөлөр логистиканы, төлөмдөрдү жана тышкы рыноктордун конфигурациясын өзгөрттү. ЮНИДОнун документинде Россияга каршы санкциялардын аймактык терс таасири да документтештирилген. Ошол эле учурда соода статистикасы Росс-кыргыз байланыштарынын кеңейгенин көрсөтүп турат.
ЕАЭБдин өнөр жай тармагы 2020-жылдагы төмөндөөдөн кийин калыбына келе баштады. Биримдиктин өнөр жай өндүрүшүнүн индекси 2023-жылы 104,5% га жетип, 2024-жылы бул деңгээлди сактап калган.
Инвестициялык өнүктүрүү боюнча эксперт Насирдин Шамшиев мурда "Деловая Евразия" гезитине берген комментарийинде белгилегендей, Россиялык өнөктөштүк кыргыз бизнеси үчүн өзгөчө маанилүү бойдон калууда.
"Россия биздин негизги өнөктөшүбүз бойдон калууда", - деп баса белгиледи экономист.
Ошол эле учурда, азыркы этап соода кызматташтыгынан биргелешкен өндүрүшкө өтүүнү талап кылат. Бул өткөөл эки өлкөнүн бизнеси үчүн мүмкүнчүлүктөрдү ачат. Кыргызстан өнөр жайды өнүктүрүүнүн үч траекториясына ээ. Биринчиси жеке эл аралык инвесторлорду тартууну камтыйт. Бул ишканаларды каржылоого мүмкүндүк берет, бирок дайыма эле туруктуу аймактык өндүрүш байланыштарын түзө бербейт. Экинчи модель жетиштүү кызматташуусуз улуттук өндүрүштү өнүктүрүүнү камтыйт. Ал технологияларды, рынокторду жана каржылоону көз карандысыз издөөнү талап кылат. Үчүнчүсү Росс инвестицияларын, ЕАЭБ инструменттерин жана эл аралык уюмдардын техникалык экспертизасын айкалыштырат. Бул өндүрүштүк тапшырмаларды бир нече өлкөлөрдүн ишканаларынын ортосунда бөлүштүрүүгө мүмкүндүк берет.
Бул моделдердин ортосундагы айырмачылык катышкан өнөктөштөрдүн саны менен эмес, жалпы рыноктун алкагында узак мөөнөттүү кошумча нарк түзүү мүмкүнчүлүгү менен аныкталат.
Дал ошондуктан Бишкектеги форум жалпысынан евразиялык интеграция үчүн маанилүү. Анын күн тартиби ЕАЭБдин өнөр жайлык артыкчылыктарына дал келет жана эл аралык программаларды улуттар аралык финансылык инструменттер менен шайкеш келтирүү мүмкүнчүлүктөрүн ачат.
Кийинки этап инвестициялык баалоодон өтүп, каржылоо алган даярдалган долбоорлордун саны менен аныкталат. Кыргызстан үчүн ишканаларды Россия менен Биримдиктин башка мүчө мамлекеттеринин ортосундагы биргелешкен өндүрүш чынжырларына кошуу өзгөчө мааниге ээ.
Ошентип, республиканын өнөр жайлык трансформациясы чоңураак процесстин бир бөлүгү болуп калышы мүмкүн. Евразиялык кызматташтык капиталдын, технологиянын, өндүрүштүк экспертизанын жана рыноктордун айкалышына мүмкүндүк берет. Дал ушундай өз ара аракеттенүүдө Кыргызстандын жана ЕАЭБдин узак мөөнөттүү өнөр жайлык өнүгүүсүнүн негизи түзүлөт.
Текст жасалма интеллект тарабынан ылайыкташтырылган. Түшүнүү үчүн рус тилиндеги версиясын караңыз.
Өз басылма
Ишкер Евразия